Cha mẹ đối xử công bằng với các con không chỉ là một thắc mắc về kỹ năng nuôi dạy, mà nó chạm đến tận cùng của sự yếu mềm và bản năng trong trái tim mỗi người làm cha, làm mẹ. Thật ra, sự công bằng tuyệt đối là một "ảo ảnh" đẹp đẽ, nhưng sự thấu cảm công bằng lại là một "thực tại" có thể đạt được.

1. Công bằng – một khái niệm tưởng rõ ràng nhưng lại rất mơ hồ

Trong tâm lý học gia đình, “công bằng” không phải là “giống nhau”. Nhưng phần lớn cha mẹ lại vô thức hiểu công bằng theo nghĩa này: cho mỗi đứa một món quà giống nhau; chia thời gian, tiền bạc, cơ hội “đều tay”, đối xử theo cùng một nguyên tắc...

Vấn đề là: trẻ em không giống nhau.

Nếu bạn có hai đứa con, một đứa 10 tuổi và một đứa 5 tuổi, bạn không thể bắt cả hai cùng ăn một lượng cơm như nhau hay cùng đi ngủ lúc 9 giờ tối.

Hoặc về tính cách: một đứa nhạy cảm, một đứa lì lợm.

Về cách giao tiếp: một đứa cần được khích lệ, một đứa cần được kỷ luật.

Hoặc là một đứa hướng nội, một đứa hướng ngoại.

Khi cha mẹ cố “công bằng” theo kiểu đồng đều, họ vô tình tạo ra một sự bất công tinh vi: bỏ qua nhu cầu riêng của từng đứa trẻ.

2. Thiên vị – điều không thể tránh khỏi

Trong tâm lý học, chúng ta có khái niệm Sự tương thích trong tính cách (Goodness of Fit).

Mỗi đứa trẻ sinh ra là một hệ sinh thái riêng biệt. Có đứa trẻ sinh ra đã "thuận buồm xuôi gió": hiền lành, dễ bảo, tính cách tương đồng với cha mẹ. Nhưng cũng có đứa trẻ là "cơn bão": bướng bỉnh, nhạy cảm, luôn thách thức mọi giới hạn. Vì vậy, cha mẹ thường vô thức dành nhiều tình cảm hoặc sự ưu tiên hơn cho đứa trẻ "giống mình" hoặc "dễ chịu" với mình.

Một người cha yêu sự tĩnh lặng sẽ dễ cảm thấy gần gũi với cô con gái thích đọc sách hơn là cậu con trai lúc nào cũng chạy nhảy ồn ào. Đó không phải là thiên vị ác ý, đó là phản ứng cảm xúc mang tính tự nhiên, dựa trên sự tương thích về tính cách.

Điều quan trọng không phải là cha mẹ có cảm thấy gần gũi với đứa nào hơn, mà là họ có để điều đó lặp lại thành cách đối xử hay không.

Ngoài ra, dưới góc nhìn của Alfred Adler, thứ tự sinh tạo ra những trải nghiệm khác nhau hoàn toàn trong cùng một mái nhà.

Với con cả, đứa trẻ thường mang áp lực của sự kỳ vọng, là "người tiên phong". Với con út, đứa trẻ lại thường được bao bọc, đôi khi bị coi là "mãi không lớn".

Cha mẹ khó có thể công bằng tuyệt đối vì họ ở những giai đoạn khác nhau của cuộc đời khi nuôi dạy mỗi đứa con. Khi nuôi con đầu lòng, bạn trẻ trung, nhiệt huyết nhưng đầy lo âu và khắt khe. Khi nuôi con út, bạn có thể đã mệt mỏi hơn, nhưng lại bao dung và kinh nghiệm hơn. Vậy làm sao có thể công bằng khi chính "phiên bản" làm cha mẹ của bạn đã thay đổi?

Thêm vào đó, kỳ vọng xã hội cũng góp mặt không nhỏ trong sự thiên vị.

Sự bất công đôi khi không đến từ tính cách, mà đến từ áp lực giới tính hoặc vai trò. Ví dụ: "Con là anh cả, con phải làm gương" hay "Nó là con gái, sau này gả đi rồi...".

Sự công bằng còn là việc giải phóng trẻ khỏi những "vai diễn" mà xã hội hay dòng họ áp đặt lên chúng.

Tóm lại, hiểu rằng thiên vị là tự nhiên không có nghĩa là chấp nhận nó một cách vô điều kiện. Nhận ra nó là bước đầu để điều chỉnh, không phải để biện minh.

3. Trải nghiệm của mỗi đứa trẻ là khác nhau

Điều quan trọng không phải là cha mẹ “đã làm gì”, mà là mỗi đứa trẻ cảm nhận điều đó như thế nào.

Ví dụ: Nếu đứa lớn phải “nhường em” thì rất dễ cảm thấy bị thiệt thòi. Ngược lại, đứa nhỏ luôn được “bảo vệ”, nó cảm thấy mình yếu kém. Khi đứa học giỏi được kỳ vọng cao, nó sẽ cảm thấy áp lực. Còn đứa học kém bị bỏ qua, nó sẽ cảm thấy bị xem nhẹ.

Trẻ hình thành nhận thức về bản thân thông qua phản hồi từ môi trường, nên hệ quả của cảm nhận này cũng cần được nhìn nhận. Trẻ hay bị so sánh sẽ dễ sinh ra cạnh tranh, đố kỵ lẫn nhau. Trẻ nhận được sự thiên vị thì sẽ trở nên dễ phụ thuộc hoặc tự cao.

Vì vậy, có nhiều người trưởng thành vẫn mang theo cảm giác ‘mình không được chọn’ từ chính gia đình của mình.

4. Giải pháp: Làm sao để "công bằng" trong mắt trẻ?

Cha mẹ không phải là những vị thánh, chúng ta là những con người với đầy rẫy những thiên kiến và cảm xúc vụn vặt. Đừng dằn vặt mình vì không thể chia tình yêu thành những phần bằng nhau như cắt một chiếc bánh. Hiểu được nguyên nhân của sự thiên vị có thể giúp cha mẹ nhận ra mình cần nỗ lực gấp đôi với đứa trẻ mà mình cảm thấy "khó gần" nhất.

Đừng so sánh, hãy định danh

Thay vì nói: "Sao con không ngoan như anh/chị?", hãy nói: "Mẹ yêu cách con sáng tạo, và mẹ cũng trân trọng sự ngăn nắp của anh con". Mỗi đứa trẻ cần một "vương quốc" riêng nơi nó là duy nhất, không phải là bản sao hay đối thủ của anh chị em mình.

Sự công bằng nằm ở "Thời gian chất lượng riêng biệt"

Dành ít nhất 15 phút mỗi tuần (hoặc mỗi ngày, nếu điều kiện cho phép) cho riêng từng đứa trẻ, hoặc ít nhất có thể chỉ là một buổi đi chợ riêng, một lần chở con đi học mà không có anh chị em... Đó là lúc đứa trẻ cảm thấy mình sở hữu trọn vẹn cha mẹ. Sự công bằng lúc này không đo bằng phút, mà đo bằng sự chú tâm tuyệt đối.

Thừa nhận sự bất công (Một cách chân thành)

Nếu con bạn phàn nàn: "Mẹ thương anh/chị/em hơn!", đừng vội phủ nhận hay gắt gỏng. Hãy ngồi xuống và hỏi: "Con cảm thấy như vậy từ lúc nào? Mẹ có thể làm gì để con thấy được yêu thương hơn?". Trẻ con thường là những nhà quan sát siêu hạng nhưng là những người diễn giải tồi. Đôi khi, đứa trẻ chỉ cần được lắng nghe cảm giác bị bỏ rơi hơn là một lời giải thích logic.

Hãy nhớ rằng: Trẻ con không cần một sự công bằng toán học, chúng cần một sự công bằng về tâm hồn – nơi mà mỗi đứa đều thấy mình có một vị trí đặc biệt, không thể thay thế trong trái tim cha mẹ, theo cách riêng của chính chúng.

Và với người lớn, khi cha mẹ học cách công bằng, họ cũng đang chữa lành đứa trẻ bị tổn thương bên trong chính mình. Vì rất nhiều người gặp khó khăn trong việc công bằng… thường mang theo những trải nghiệm bất công từ chính tuổi thơ của mình.

BÀI VIẾT LIÊN QUAN

Trong gia đình 2 con, đứa sinh sau sẽ cảm thấy thiệt thòi phải không?

Những tổn thương cha mẹ gây ra mà không biết?

Làm sao để cứu vãn một mối quan hệ?