Những tổn thương cha mẹ gây ra mà không biết?

Cha mẹ hiếm khi cố ý làm tổn thương con. Nhưng họ lại rất thường xuyên lặp lại những cách yêu đã từng làm tổn thương chính họ.

1. "Vết thương của sự kỳ vọng, so sánh" – Khi tình yêu là một bản hợp đồng

Nhiều cha mẹ nhìn con cái như một "cơ hội thứ hai" để họ viết lại cuộc đời mình. Một người mẹ từng dang dở giấc mơ nghệ thuật sẽ vô thức ép con đi học đàn dù đứa trẻ chỉ muốn đá bóng.

Trong tâm lý học, chúng ta gọi đây là Sự phóng chiếu (Projection). Khi cha mẹ coi thành công của con là "thành tích" của mình, họ đã vô tình tước đoạt quyền được là chính mình của đứa trẻ. Trong thời đại mới, nhiều cha mẹ hiện đại không ép con làm bác sĩ, nhưng họ ép con phải luôn vui vẻ, luôn tích cực. Việc không chấp nhận nỗi buồn của con cũng là một dạng phóng chiếu sự bất an của chính cha mẹ. Khi trẻ không được phép buồn, chúng sẽ học cách che giấu hoặc điều chỉnh cảm xúc của mình để phù hợp với kỳ vọng.

Một câu khen ngợi tưởng chừng vô hại: "Con mẹ giỏi quá, sau này nhất định phải làm bác sĩ để vẻ vang gia đình nhé!".

Đứa trẻ sẽ nghe thấy gì? Nó có thể không nghe thấy niềm tự hào, trong nhiều trường hợp, nó có thể diễn giải điều đó như một điều kiện để được yêu. Nó hiểu rằng: "Nếu mình không làm bác sĩ, mình sẽ không còn giá trị trong mắt mẹ nữa".

Ngoài ra, theo cách nhìn của Alfred Adler, trẻ em luôn tìm kiếm cảm giác có giá trị trong hệ thống gia đình. Khi bị đặt lên bàn cân, giá trị đó trở nên phụ thuộc vào người khác. Và khi đó, đứa trẻ thường có xu hướng lựa chọn: Cạnh tranh đến kiệt sức; hoặc từ bỏ rất sớm. Thật ra, so sánh không tạo ra động lực, mà nó tạo ra cảm giác không đủ.

Cả sự kỳ vọng áp đặt và so sánh đều là những hình thức tổn thương.

2. "Sự bỏ rơi cảm xúc" – Khi công nghệ và sự bận rộn chiếm chỗ

Xã hội học hiện đại đối mặt với một hội chứng đau lòng: Cha mẹ bóng ma (The Ghost Parent). Bạn ở cùng phòng với con, nhưng mắt bạn dán vào điện thoại, tâm trí bạn lo về bảng lương hay những báo cáo.

Trẻ em trải nghiệm thế giới qua sự kết nối ánh mắt và sự phản hồi cảm xúc. Khi đứa trẻ khoe một bức tranh và cha mẹ chỉ "ừ" hờ hững mà không ngước mắt lên, đó là một khoảnh khắc hụt hẫng vì thiếu đi sự tán dương.

Dần dần đứa trẻ sẽ thành niềm tin cốt lõi rằng "Mình không đủ thú vị để được chú ý". Khi lớn lên, trẻ thường có xu hướng tìm kiếm sự chấp thuận từ người lạ một cách cực đoan hoặc trở nên xa cách trong các mối quan hệ tình cảm.

Bên cạnh đó, việc người lớn phủ nhận cảm xúc khi trẻ khóc ("Có gì đâu mà khóc", "Nín đi, chuyện nhỏ thôi", "Con trai /con gái phải mạnh mẽ"...). Việc này làm trẻ không biết gọi tên cảm xúc, không biết cách chia sẻ hay kết nối sâu với người khác, lâu dần có thể tạo nên một dạng cô đơn phổ biến "Sự cô đơn hiện hữu" - cô đơn ngay cả khi đang ở trong một mối quan hệ.

Sự cô đơn này không chỉ là im lặng, mà là "Sự lệch pha cảm xúc". Khi con kể về một nỗi buồn ở trường, cha mẹ lại đáp lại bằng một bài học đạo đức hoặc sự so sánh ("Hồi xưa bố còn khổ hơn"). Đứa trẻ cảm thấy tiếng nói của mình bị lấn át bởi kinh nghiệm của người lớn. Đó chính là lúc sự cô đơn bắt đầu.

3. "Khen ngợi sai cách" – Chiếc lồng kính lấp lánh

Chúng ta thường được dạy phải khen con, nhưng ít ai dạy cách khen sao cho không gây hại. Khen vào tố chất (Con thông minh quá, Con xinh đẹp quá) thay vì nỗ lực là một cái bẫy tâm lý.

Nhà tâm lý học Carol Dweck đã chứng minh rằng những đứa trẻ bị "đóng khung" trong những lời khen tố chất sẽ nảy sinh nỗi sợ thất bại vô cùng kinh khủng. Chúng không dám thử cái mới vì sợ nếu thất bại, danh hiệu "thông minh" hay "giỏi giang" mà cha mẹ ban tặng sẽ biến mất. Trong một số gia đình, điều này có thể gắn với cảm giác điều kiện hóa tình yêu, kéo theo nỗi sợ tình yêu thương của cha mẹ cũng biến mất theo.

Có thể dễ thấy, đứa trẻ thà gian lận để được điểm 10 còn hơn là học thật mà được điểm 7, bởi vì điểm 7 sẽ phá vỡ "ảo tưởng" về sự hoàn hảo mà cha mẹ đã xây dựng cho nó.

Chính vì vậy, nhiều người trưởng thành, mặc dù vô cùng thành công, nhưng có một nỗi lo thường trực "Nếu mình không còn làm tốt, liệu còn ai ở lại?”

4. "Sự xâm phạm mang tên lo lắng" – Khi yêu thương là sự kiểm soát

Có những bậc cha mẹ "trực thăng" (Helicopter parents) luôn bay lơ lửng trên đầu con để dọn dẹp mọi rắc rối trước khi con kịp chạm mặt, hay cha mẹ "xe ủi" (Snowplow parents) dọn sạch mọi chướng ngại vật, khiến trẻ không bao giờ học được cách chịu trách nhiệm. Họ nghĩ mình đang bảo vệ con, nhưng thực chất, họ đang gửi đi một thông điệp ngầm: "Con không đủ năng lực để tự lo cho bản thân mình".

Việc không cho con sai lầm, không cho con chịu đau, chính là hành vi tước đoạt khả năng phục hồi (Resilience) của đứa trẻ. Những đứa trẻ này khi vào đời thường dễ suy sụp trước những biến cố nhỏ nhất, vì khả năng ứng phó của chúng chưa bao giờ được rèn luyện.

Cảm giác thiếu tự chủ này làm trẻ không học được cách tin vào bản thân, điều này có thể dẫn đến hệ quả trẻ luôn cần người khác quyết định thay, hoặc trở thành người chống đối mọi quyền lực.

5. Làm cha mẹ - một "nghề" mà không có trường lớp nào dạy

Có một nghịch lý là, mặc dù làm cha mẹ là một công việc cực kỳ vấn vả và đòi hỏi nhiều tâm trí, công sức, và thời gian, chúng ta lại không có một trường lớp nào cụ thể để trang bị cho con đường này. Thật ra, việc bạn nhận ra có điều gì đó chưa ổn trong quá trình làm cha mẹ, và có một cơ duyên nào đó đưa bạn đọc được bài viết này, tôi tin đây cũng là một khởi đầu tốt để việc trở thành cha mẹ mang ý nghĩa "thức tỉnh" hơn là "bản năng".

Hãy cho phép mình "không hoàn hảo"

Một gia đình lành mạnh không phải là gia đình không có tổn thương, mà là gia đình biết sửa chữa (Repair). Nếu bạn lỡ lời, hãy xin lỗi con. Một lời xin lỗi đúng nghĩa không phải là "Mẹ xin lỗi nhưng vì con...", mà là "Mẹ xin lỗi vì mẹ đã mất bình tĩnh, mẹ đã làm con sợ. Cảm xúc của con lúc đó là đúng". Sự xin lỗi của cha mẹ là liều thuốc chữa lành cực mạnh cho tâm hồn đứa trẻ.

Lắng nghe tiếng im lặng

Đôi khi những tổn thương lớn nhất không nằm ở tiếng khóc, mà nằm ở việc đứa trẻ đột ngột trở nên "ngoan ngoãn một cách kỳ lạ". Đó có thể là lúc nó đã từ bỏ việc cố gắng kết nối với bạn. Mỗi ngày dành 10 phút chỉ để hỏi con ‘hôm nay con vui nhất lúc nào?’ mà không phán xét cũng là cách kết nối lại với con.

Tình yêu là sự thấu hiểu, không phải sở hữu

Hãy yêu đứa trẻ như một "vị khách quý" đến thăm đời mình. Bạn có trách nhiệm đón tiếp, chăm sóc, nhưng bạn không có quyền sở hữu hay bắt vị khách đó phải sống theo ý mình.

Lời kết

Khi chúng ta bắt đầu nhìn nhận lại những tổn thương mà mình có thể vô tình gây ra, đó cũng chính là lúc quá trình chữa lành bắt đầu.

Với cha mẹ, trong nhiều trường hợp họ vô thức lặp lại hoặc cố sửa chữa những gì mình đã trải qua trong quá khứ. Cha mẹ đôi khi cũng là những đứa trẻ chưa được chữa lành. Nếu cha mẹ chưa bao giờ được yêu vô điều kiện, việc học cách yêu con vô điều kiện tuy là một hành trình gian nan nhưng vĩ đại.

Với con trẻ, món quà lớn nhất bạn có thể tặng cho con không phải là một sự nghiệp rạng rỡ, mà là một tâm hồn tự do và một trái tim biết rằng mình được yêu vô điều kiện.

BÀI VIẾT LIÊN QUAN

Cha mẹ có thể công bằng với các con không?

Trong gia đình 2 con, đứa sinh sau sẽ cảm thấy thiệt thòi phải không?

Làm sao để cứu vãn một mối quan hệ?