Giai đoạn con cái đang học tiểu học này, là thời kỳ mấu chốt để định hình nhân cách của trẻ.

Lúc này bạn cần truyền thụ cho con rất nhiều đạo lý, câu chuyện, để định hình nhân cách cho con.

Bạn nói thì con nhất định đã hiểu chưa? Chưa chắc.

Đưa ra định nghĩa, kiên nhẫn giải thích ví dụ, con sẽ dễ hiểu hơn

Tôi nói với bé nhà tôi: “Một món đồ không phải vì nó tốt mà con có thể lấy. Con phải suy nghĩ kỹ, con phải trả cái giá gì để có nó, con có sẵn lòng gánh vác cái giá đó không, sau đó mới xem xét có nên lấy nó hay không.”

Bé nhà tôi nghe xong, nói đã hiểu.

Vài tháng sau, lớp tổ chức thi viết chữ. Nó thay đổi kiểu viết bài tập hàng ngày "chữ nhìn được là được, nhưng tốc độ phải nhanh", chuyển thành nghiêm túc viết một bài nộp lên. Sau đó được điểm A về nhà, mặt mày ủ rũ nói với tôi: “Cô giáo nghi ngờ lời con nói -bình thường con đã viết nghiêm túc nhưng viết không đẹp-, là giả rồi.”

Tôi cười, tôi nói: “Lần trước con nói đã hiểu nhưng thực ra chưa hiểu, lần này xem ra đã thực sự hiểu rồi.”

Giải thích một chút, việc con hàng ngày viết kiểu chữ "nhìn được là được", nhưng khi thi viết chữ lại đưa ra chữ đẹp để có được điểm A; điều này sẽ làm nảy sinh khả năng suy đoán, hoặc là chữ này không phải của con, hoặc là ngày thường con chưa cố gắng để viết đẹp. Như vậy, liệu điểm A này có xứng đáng để con gánh vác những suy đoán này không?

Điều càng khó, càng cần học từ sớm

Tôi nói với nó có một nguyên tắc trong quan hệ giao tiếp là, con phải học cách đoán tâm lý của đối phương.

Nó lập tức bị làm khó. Vì nó ít tiếp xúc với người khác, ít dữ liệu lớn (big data), nên nó chưa biết cách đoán tâm lý.

Bài đọc hiểu trong kỳ thi Ngữ văn, nó viết "đã dùng phép nhân hóa!"

Sau đó cô giáo trừ vài điểm. Về nhà nó hoang mang hỏi tôi tại sao lại sai.

Tôi chỉ cho nó xem: Đề bài hỏi tại sao đoạn văn tác giả miêu tả lại sinh động đến thế. Phía dưới có ba dòng kẻ ngang, mà con chỉ viết có bốn chữ thôi.

Con không đoán được ý đồ của người ra đề. Vì người ta đã cho con ba dòng kẻ ngang, điều đó có nghĩa là người ta chắc chắn muốn câu trả lời của con viết nhiều nội dung hơn. Cho nên ngoài việc viết đã dùng phép nhân hóa, con còn phải viết rõ tại sao dùng phép nhân hóa lại sinh động.

Vài ngày sau nữa, nó cầm đề thi Toán với vài mối quan hệ số lớn đến hỏi tôi. Nó không làm được trong kỳ thi.

Tôi đang lái xe, không rảnh xem đề. Tôi nói: “Con thử cộng trừ xem.”

Nó xem xong, đúng là như vậy. Nó ngạc nhiên hỏi tôi: “Mẹ chưa xem đề sao mẹ biết?”

“Vì học kỳ này con đang học phép cộng trừ số lớn. Khi con không tính ra được, con phải nghĩ đến ý đồ của cô giáo ra đề rồi.”

Gặp bài tập không làm được trong đề thi, hãy nhớ lại tất cả những gì đã học trong học kỳ này, chương nào chưa thi đến, thì bài tập đó cơ bản chính là của chương đó.

Những điều này, là những kỹ năng bạn giúp con rèn luyện thành thạo từng chút một, sau khi đã truyền thụ quan điểm cho con từ khi con còn nhỏ.

Làm người tốt, và có mưu mẹo thủ đoạn, liệu có mâu thuẫn?

Bạn nói với con hãy làm một đứa trẻ ngoan, không bằng kể cho nó nghe câu chuyện về Tô Thức và Chương Đôn (1).

Nó sẽ hiểu bất kỳ ai cũng thích người tốt. Ngay cả kẻ xấu cuối cùng cũng tin tưởng người tốt. Đó chính là sự phức tạp của nhân tính.

Làm một người tốt, ngoài yêu cầu đạo đức của chúng ta, còn có nghĩa là bạn dễ dàng nhận được sự tin tưởng của người khác hơn, và dễ dàng đạt được lợi ích hơn.

Bạn nói về mưu mẹo, thủ đoạn, kể cho con nghe Đường Bá Hổ lừa Ninh Vương thế nào (2), Vương Dương Minh lại lừa Ninh Vương ra sao (3). Nó sẽ hiểu làm người tốt và có mưu mẹo, thủ đoạn là hoàn toàn không mâu thuẫn; một cái là nhân phẩm, một cái là năng lực cao thấp.

Những điều này, bạn phải bắt đầu truyền thụ cho con từ khi con còn nhỏ.

Con cái sẽ không nghe lời bạn hay tôn trọng bạn chỉ vì yêu bạn. Nó cùng lắm là không phản bác bạn.

Con cái sẽ chỉ tin tưởng bạn, dựa dẫm vào bạn vì bạn mạnh mẽ và đáng tin cậy. Chỉ trong trường hợp này, nó mới bàn bạc với bạn những chuyện nó gặp phải, những suy nghĩ của nó, và muốn nghe ý kiến của bạn.

Nếu bản thân bạn là một người năng lực bình thường, chỉ biết nói lời sáo rỗng, giảng những đạo lý lớn mà đứa trẻ vài tuổi cũng biết, thì việc con cái không muốn nói chuyện với bạn là rất bình thường.

(1) Câu chuyện về Tô Thức (Tô Đông Pha) và Chương Đôn: Câu chuyện về Nhân cách

Tô Thức (1037-1101) và Chương Đôn (1035-1105) thời trẻ vốn là bạn bè thân thiết. Nhưng sau này, họ trở thành đối thủ chính trị không đội trời chung. Chương Đôn thuộc phe "Tân đảng" (ủng hộ cải cách của Vương An Thạch), còn Tô Thức thuộc phe "Cựu đảng" (bảo thủ).

Khi phe của Chương Đôn nắm quyền, ông ra sức đày ải, bức hại phe "Cựu đảng". Tô Thức bị đày ải liên tục, và chính Chương Đôn là người đã ký lệnh đày Tô Thức đến nơi xa xôi, khắc nghiệt nhất: đảo Hải Nam. Vào thời đó, bị đày ra Hải Nam gần như là một bản án tử hình, vì khí hậu khắc nghiệt và thiếu thốn mọi thứ.

Câu chuyện về lòng tin: Sau này, con trai của Chương Đôn không may qua đời. Chương Đôn vô cùng đau khổ và muốn tìm một bậc văn nhân đại tài để viết văn bia cho con mình.

Dù lúc đó Chương Đôn đang ở đỉnh cao quyền lực, dưới trướng ông có vô số văn nhân, học giả sẵn sàng nịnh bợ, vâng lời, nhưng ông đều không ưng ý. Sau khi cân nhắc, người duy nhất mà Chương Đôn tin tưởng có đủ cả tài năng văn chương lẫn nhân cách chính trực để viết nên một bài văn bia chân thực, xứng đáng cho con trai mình, lại chính là Tô Thức.

Chương Đôn đã bí mật cử người mang lễ vật, vượt ngàn dặm ra đảo Hải Nam, nhờ Tô Thức (người đang bị ông đày ải) viết văn bia.

Bài học: Câu chuyện này cho thấy sự phức tạp của nhân tính. Dù trên chính trường, Chương Đôn coi Tô Thức là kẻ thù và ra tay tàn nhẫn, nhưng trong thâm tâm, ông vẫn phải thừa nhận và tin tưởng vào nhân cách cao thượng và tài năng không ai sánh bằng của Tô Thức. Kẻ thù chính trị có thể không tin tưởng đồng minh, nhưng lại tin tưởng vào sự chính trực của kẻ thù.

(2) Đường Bá Hổ lừa Ninh Vương: Mưu mẹo để thoát thân

Câu chuyện này minh họa cho "năng lực" và "mưu mẹo" để tự cứu mình.

Bối cảnh: Ninh Vương (tên thật là Chu Thần Hào - Zhu Chenhao) là một phiên vương thời nhà Minh. Ông ta nuôi mộng làm phản, cướp ngôi của cháu mình là Hoàng đế Chính Đức.

Để chuẩn bị, Ninh Vương vung tiền tuyển mộ nhân tài, học giả, võ tướng về dưới trướng. Đường Bá Hổ (tức Đường Dần) là một họa sĩ và học giả nổi tiếng ("Giang Nam tứ đại tài tử") nhưng cuộc đời lận đận. Ông bị lừa đến phủ Ninh Vương với lời hứa đãi ngộ cực kỳ hậu hĩnh.

Mưu mẹo (Giả điên): Khi đến nơi, Đường Bá Hổ nhanh chóng nhận ra Ninh Vương đang âm mưu tạo phản. Ông rơi vào thế "tiến thoái lưỡng nan":

• Nếu ở lại giúp Ninh Vương, thành công thì cũng là kẻ phản nghịch, thất bại thì bị tru di.
• Nếu xin từ chức, Ninh Vương chắc chắn sẽ nghi ngờ ông đã biết bí mật và sẽ giết ông để diệt khẩu.

Để thoát thân, Đường Bá Hổ quyết định dùng "thủ đoạn": giả điên.

Ông bắt đầu có những hành vi cực kỳ quái đản. Ông uống rượu say khướt, la hét, đập phá đồ đạc. Đỉnh điểm là ông cởi trần truồng chạy lông nhông khắp phủ Ninh Vương, thậm chí (theo dã sử) còn ăn cả phân của mình.

Ninh Vương thấy "đại tài tử" mà mình mời về bỗng dưng hóa điên, vừa ghê tởm vừa thấy vô dụng, không còn giá trị lợi dụng. Nghĩ rằng một kẻ điên thì không thể tiết lộ bí mật, Ninh Vương đã đuổi Đường Bá Hổ về quê. Đường Bá Hổ nhờ đó mà thoát được kiếp nạn.

(3) Vương Dương Minh lừa Ninh Vương: Mưu mẹo để dẹp loạn

Câu chuyện này cũng liên quan đến Ninh Vương Chu Thần Hào, nhưng là về cách Vương Dương Minh (một nhà triết học, nhà quân sự vĩ đại) dẹp yên cuộc nổi loạn này.

Bối cảnh: Năm 1519, Ninh Vương Chu Thần Hào chính thức khởi binh làm phản. Lúc này, Vương Dương Minh đang làm Tuần phủ ở Giang Tây. Tin báo phản loạn đến, nhưng Vương Dương Minh trong tay chỉ có một đội quân ô hợp, mỏng yếu, không thể đối đầu trực diện với 10 vạn quân tinh nhuệ của Ninh Vương.

Kế hoạch của Ninh Vương là đánh chiếm Nam Kinh (kinh đô cũ), sau đó tiến lên phía bắc.

Mưu mẹo (Nghi binh và Tâm lý chiến): Vương Dương Minh, một người có nhân phẩm cao (một bậc thánh nhân của Nho giáo) đã sử dụng "mưu mẹo" quân sự một cách xuất sắc:

1. Tung tin giả: Ông cho người làm giả các loại văn thư, công văn, nói rằng triều đình đã biết trước kế hoạch và đang điều động 16 vạn đại quân từ các nơi khác nhau (như Lưỡng Quảng, Hồ Quảng) đang trên đường "hội quân" để vây diệt Ninh Vương.
2. Tâm lý chiến: Ông cố tình để cho gián điệp của Ninh Vương bắt được các "công văn giả" này.
3. Làm chậm bước tiến của địch: Ninh Vương nhận được tin, quả nhiên trúng kế. Ông ta vốn định thừa thắng xông lên, đánh thẳng vào Nam Kinh (lúc đó đang phòng thủ yếu ớt). Nhưng khi thấy tin "đại quân triều đình" sắp bao vây, ông ta trở nên do dự, không dám tiến nữa mà dừng lại ở An Khánh để phòng thủ, chờ xem hư thực.

Kết quả: Việc Ninh Vương dừng lại 10 ngày chính là "thủ đoạn" mà Vương Dương Minh cần. Trong 10 ngày quý giá đó, Vương Dương Minh đã có đủ thời gian để tập hợp quân đội, chỉnh đốn lực lượng.

Sau đó, thay vì phòng thủ, ông quyết định "vây Ngụy cứu Triệu": ông tấn công thẳng vào sào huyệt của Ninh Vương là thành Nam Xương (vốn đang bỏ trống). Ninh Vương nghe tin "nhà" bị cháy, vội vàng quay quân về cứu. Vương Dương Minh đã đoán trước và phục kích, đánh tan quân Ninh Vương tại hồ Bà Dương.

Chỉ trong 43 ngày, Vương Dương Minh đã dẹp tan hoàn toàn cuộc nổi loạn quy mô lớn của Ninh Vương. Đây là minh chứng rõ ràng nhất cho việc một người có nhân phẩm (Vương Dương Minh) hoàn toàn có thể (và cần phải) sử dụng năng lực và "mưu mẹo" (thủ đoạn quân sự) để đạt được mục đích chính nghĩa.

• Dạ Gia Tử Diên
• Tài khoản thành viên tri thức Zhihu
• (https://tinyurl.com/4b7s2hvc)